چه کتبی مباهله را ماندگار کردند؟/ نقش پر رنگ علما، حضور ضعیف ادبا

گروه فرهنگی «سراج24»- 24 ذی حجه، سالروز مباهله میان پیامبر اسلام (ص) و اهل بیتش با رهبرای مسیحیان در عربستان است. "مباهله" در لغت به معنای نفرین کردن دو شخص یا دو گروه در برابر خداوند نسبت به یکدیگر است.

در روز مباهله، پیامبر اسلام به همراه دامادشان امیرمومنان، علی(ع)، دخترشان فاطمه زهرا(س) و دو نوه گرانقدرشان حسنین(علیهما السلام) بر سر یکی از اعتقادات مسیحیان یعنی الوهیت عیسی مسیح(ع)، قرار بر مباهله گذاشتند اما علمای مسیحی با دیدن جمعی که به مصاف آنها آمده بودن از مباهله منصرف شدند. آیات 59 ــ 63 سوره آل‌عمران (3) در قرآن کریم اشاره به این ماجرا دارد.

به مناسبت فرار رسید سالروز این واقعه، به برخی کتب نگاشته شده در این زمینه نگاهی اجمالی خواهیم داشت.

 
اولین تالیف درباره مباهله
پس از قرآن کریم، نخستین کتابی که به این ماجرا پرداخته است کتاب «سلیم بن قیس هلالی» از یاران با وفای امیرالمومنین(ع) است که در سال های نخستین پس از شهادت  نبی مکرم اسلام تالیف شده و ضمن اشاره به وقایع تاریخی صدر اسلام، به مباهله نیز اشاره داشته است. این کتاب ارزشمند هم اکنون با نام "اسرار آل محمد(ص)" در اختیار عموم مردم قرار دارد.

مباهله در مدینه
در عصر معاصر یکی از مستشرقینی که به این قضیه پرداخته است لویی ماسینیون فرانسوی است. او در این مقاله کوتاه تخصصی در چند فصل از زاویه دیدگاه غالبا مغرضانه خود به این مساله پرداخته است.

فصل اول مربوط به کیفیت اجرای مباهله است. فصل دوم به ریشه قرآنی و اسناد مباهله اختصاص دارد. در فصل سوم با تکیه بر روایت ابن‌اسحاق، خلاصه این روایت را می‌آورد و سپس به اختلافاتی که در نام‌ها‌ی افراد وجود دارد می‌پردازد. فصل چهارم مقاله وی به نقش اقتصادی نجران و تحول سیاسی بنی‌الحارث پس از رحلت پیامبر (ص) اختصاص دارد.
در فصل پنجم، وی به سمبولیسم دینی ماجرا در میان فرق اسلامی اشاره می‌کند. نظر وی در این فصل بیشتر بر عقاید غالیان شیعه متمرکز است. در فصل ششم، وی به تحلیل کتاب المباهله شلمغانی می‌پردازد و رئوس مطالب کتاب وی را یادآور می‌شود. فصل هفتم نوشته وی، به تحلیل فصل مخصوص به مباهله در آیین‌ نُصیریه ــ از فرقه‌های غالی شیعه ــ اختصاص دارد.
این اثر را محمودرضا افتخار زاده ترجمه کرده و بر آن نقد و مقدمه نوشته است.

از مباهله تا عاشورا
این کتاب را محمد امینی گلستانی نوشته است. او در مقدمه این اثر می‌گوید: «در یکی از شبهای طولانی زمستان، تاریخ زندگانی رسول خدا (ص) را از کتاب پربرکت بحارالانوار علامه مجلسی مطالعه می‌کردم. به واقعه تاریخی بحث و گفت‌وگوهای پنج روزه دانشمندان نصارای نجران و آمدن آنان به مدینه منوره و ملاقاتشان با رسول خدا (ص) و قرارداد و پیشنهاد "مباهله" و کیفیت حضور و در نهایت انصراف آنها در روز موعود رسیدم. ناگهان واقعه جانگداز کربلا و میدان خونین و تنها ایستادن حضرت سیدالشهداء در نظرم مجسم شد. به فکر فرو رفتم که چقدر فاصله میان انسان‌ها یا انسان‌نماهای این دو واقعه، در عین حال عظمت و بزرگواری قهرمانانه آنها (پنج تن آل عبا) وجود دارد.»

این مساله جرقه نگارش کتاب هفت بخشی را در ذهن نویسنده زد. گلستانی در این کتاب ابتدا مباهله را به مخاطب می شناساند و سپس سرگذشت مباهله گران مسلمان این ماجرا را به تصویر می کشد.

 این کتاب را انتشارات سپهر آذین در سال 1385 با شمارگان هزار نسخه به بهای چهار هزار و 500 تومان منتشر کرده است.

آیة المباهله
آیت‌الله علی‌ حسینی‌ میلانی، یکی از علمای محقق و پر کار دوره معاصر است. وی هم در زمینه مباهله جزوه ای 38 صفجحه ای نوشته وسعی کرده با اقامه دلایل عقلی و نقلی، افضلیت و شایستگی امام علی (ع) را در خلافت پس از رسول خدا (ص) به اثبات برساند. وی آیه مباهله را یکی از مستنداتی می‌داند که می‌تواند افضلیت امام علی (ع) را نسبت به دیگران نشان دهد. این کتاب را مرکز الابحاث العقاعدیه منتشر کرده است.

کتاب المباهله
"المباهله" را ابو جعفر الشلمغانی نوشته است. نجاشی در کتاب خود از این اثر یاد کرده البته متن کتاب شلمغانی در بحار الانوار موجود بوده و نقد و شرح های بسیاری هم بر آن نگاشته شده است.

 
المباهله
این کتاب که به نوعی بازنویسی کتاب شلمغانی است را عبدالله‌ حسینی نوشته و علامه سید شرف الدین موسوی نیز بر آن مقدمه ای نگاشته است.

کتاب نخستین بار در سال 1366 در تهران چاپ شد.

نویسنده این کتاب، مطالب شلمغانی را بدون هیچ نقدی پذیرفته و بازگو کرده است.

مباهله ،داستان رویارویی فرهنگی پیامبر اکرم(ص) با مسیحیت
این اثر را دکتر ناد فاضلی د قالب داستانی نوشته است. انتشارات مهرآوران در سال 1378 این اثر را در 10 هزار نسخه به بهای 480 تومان منتشر کرده است.


حل الاعضاء
پیرامون مباهله بحث های زیادی شده که یکی از این بحث ها مناظره امام رضا(ع) با مامون عباسی در خصوص آیه مباهله است. شیخ علی بن علی رضای خویی این مناظره را در قالب کتاب درآورده و مرحوم آقابزرگ تهرانی در الذریعه از "حل الاعضا" یاد کرده است.

 
آفتاب درخشان در مباهله نصارای نجران
محمد احمدآبادی طبیب‌زاده اصفهانی داستان نقل شده از مباهله در بحار الانوار را ترجمه کرده و با شرح و نقد در مورد آن، کتاب را نوشته است. نام دیگر این کتاب «تاریخ نجران» بوده و بنگاه مطبوعاتی فروزان آن را در سال 1366 ق با قطع رقعی در 128 صفحه منتشر کرده است.

آن روز، روز مباهله
مباهله در قالب داستان برای کودکان نیز نقل شده است. میر ابوالفتح دعوتی، نویسنده کتاب «آن روز، روز مباهله»، کوشیده است تا این داستان را به صورت کتاب کودک، همراه با تصاویر به طور مختصر شرح دهد. انتشارات شناخت معارف اسلام، در سال 1355 ش در 32 صفحه به قطع وزیری به چاپ رسانده است.

گزارش لحظه به لحظه از ماجرای مباهله
محمدرضا انصاری در این کتاب، از ماجرای دعوت نجرانیان به اسلام شروع می‌کند و مناظره علمای مسیحی با پیامبر (ص) را بازگو می‌کند و سپس مراسم مباهله را نیز به نحوی مبسوط توضیح می‌دهد. وی در انتها از ماجرای ندامت نجرانیان نیز سخن به میان آورده است. این کتاب را انتشارات دلیل ما با شمارگان پنج‌هزار نسخه به قیمت 350 تومان در سال 1382 منتشر کرده است.

امامت و عصمت امامان در قرآن
یکی از کتبی که رضا کاردان در خصوص عصمت ائمه نگاشته است به موضوع مباهله می پردازد. وی در کتابش ابتدا آیه کریمه را مورد تحقیق و بررسی قرار می‌دهد. آنگاه احادیثی را که درباره اهل بیت در آیه مباهله وارد شده یاد آور می‌شود. سپس سؤالات مربوط به آیه مطرح و پاسخ داده می‌شود. این کتاب را انتشارات دلیل ما، سال 1379 در 2000 نسخه به بهای 300 تومان در 64 صفحه منتشر کرده است.

اهل بیت و آیه مباهله
اثبات ماجرای مباهله از منابع اهل سنت دستمایه کتاب قوام‌الدین وشنوی شده است. این کتاب به فارسی نیز توسط سید ابوالفضل رضوی شیرازی ترجمه شده و سال 1351 ش در قم با 112 صفحه به چاپ رسیده است.


المباهله
محمد خالصی این کتاب را به رشته تحریر در آورده است. در این اثر، داستان مفصل مباهله آورده شده و شش قرینه مهم بر صدق آن ذکر شده است. این کتاب در کاظمین به چاپ رسیده و جامعه مدینه العلم آن را در 140 صفحه منتشر کرده است.